Ljubija

Gornja Ljubija, ulica prema staroj bolnici

Nigdje u prijedorskoj regiji ne pritišće nostalgija kao u Ljubiji. Valjda je zjap između “onih” i ovih vremena prevelik, sjećanje na ta vremena kao da je jedan od najbitnijih faktora za život u ovim vremenima. Čak se i novodoseljeno stanovništvo Ljubije “sjeća” njene nekadašnje raskoši i lagodnog života. A svoje blagostanje, ono koje je bilo i ono koje će, tvrde Ljubijanci, zasigurno ponovo doći Ljubija duguje željeznoj rudi. Nje je ovdje bilo i ima u izobilju. Prije mnogo vijekova mačevi Rimskog carstva namagnetisani ovim izobiljem pohrlili su u ljubijsku dolinu i počeli iskopavanja rude i topljenje željeza. Doduše, ni oni nisu bili prvi koji su otkrili željezno blago ali su ostavili najstarije tragove koji nam svjedoče o njihovom prisustvu i prije svega o njihovim razlozima boravka u Ljubiji i okolini. Tako je na lokaciji Brdo – Javorik u Ljubiji 1954. godine pronađeno sedam žrtvenika od lapora sa uklesanim posvetama majci zemlji: TERRAE MATRI SACRUM PRO SALUTE… Za svoje zdravlje i svojih sinova Geta i Karakala odavane su žrtve u ime Septimija Severa na početku III vijeka nove ere. Od iskopane rude topljeno je fino željezo i pravljeni u to vrijeme najoštriji i najbolji mačevi a Rimsko Carstvo dosezalo je neviđene veličine. A ko zna, možda je upravo jednim od tih mačeva brat Karakala ubio brata Geta i preuzeo vlast nakon očeve smrti. Ili je pak jednim od tih mačeva poslije Getove smrti a po naređenju njegovog brata Karakala njegovo ime izbrisano sa svih javnih spomenika u carstvu, pa tako i sa ljubijskih žrtvenika.
Rimljani su ljubijsku rudu eksploatisali sve do sopstvene propasti. Potom je uslijedio period stagnacije da bi tek u srednjem vijeku opet došlo do organizovanog njenog eksploatisanja. Ovog puta srednjovjekovna bosansko kraljevstvo dovodi u Ljubiju vještije rudare – Sase, koji nisu ostavili nikakvih klesanih spomenika ali čije je prisustvo ostalo zabilježeno u toponimima ovog kraja: selo Sasina, Saski potok, Saski Do…

Model nekadašnjeg Majdana za topljenje rudače, zbirka RŽR Ljubija

Krajem XV vijeka Bosna je podijelila sudbinu svojih komšija i potpala pod Osmanlijsku vlast i postala dijelom odbrambene linije ovog njihovog ogromnog carstva. Budući da nijedno carstvo ne raste bez sile ljubijski su rudokopi brzo postali od strateškog značaja za nove osvajače.  Rudarski centar cijele regije postaje Stari Majdan gdje Osmanlije otvaraju rudnik 1571. godine i gdje izvađenu rudaču odmah pretapaju u topovska đula. Već tad rudari, topioničari i kovači žive bolje od ostale raje i čak i kad i ovo veliko carstvo počine propadati oni su i dalje važni i neophodni. Plod njihovog rada održava carstva na umoru i kad se jedno carstvo istopi već je drugo iskovano i spremno da, bilo milom bilo silom, upregne rudarske i kovačke ruke. Tako je Ljubija kao i cijela Bosna i Hercegovina 1878. godine potpala pod vlast Austrougarske. Tehnika vađenja i prerađivanja rude nije se puno razlikovala od one na snazi za vrijeme Osmanlija sve do izbijanja I svjetskog rata. Austrijanci tada, vođeni potrebom da odbrane svoje veliko carstvo modernizuju ljubijsko rudarstvo i 1916. godine u Ljubiji otvaraju tad najmoderniji evropski rudnik. Nekoliko godina prije toga grade i prvu prugu u BiH što nam jasno govori o tome gdje je tako izvađena ruda imala završiti i u koje svrhe. Ruski, srpski i italijanski zarobljenici preko noći su postajali rudari ili pak tesari, zidari i čistači što su ubrzano gradili pogone i barake za smještaj austrijskih, mađarskih i čeških inženjera.
Po završetku I svj. rata iz kog Austrougarska izlazi kao gubitnik Ljubija i Bosna i Hercegovina postaju sastavnim dijelom novoosnovanog kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca. Vrijeme je to kad se kod rudara polako počinje buditi radnička svijest. Međutim , jedan od rezultata ili pak uzroka I svjetskog rata bilo je buđenje nacionalne svijesti kod evropskih naroda. Kraljevina SHS a kasnije i Jugoslavija bila je jedna od rijetkih država Evrope koje su i dalje počivale na multinacionalnim osnovama. Međutim, unutar same kraljevine uvijek su tinjala i zasebna nacionalna pitanja i bilo je pojedinaca željnih osamostaljenja. Učestali sukobi na nacionalnoj osnovi uticali su na (ne)formiranje radničkog pokreta i tek pred izbijanje II svjetskog rata, kada je državni jaram nad rudarima postao do kraja nesnošljiv polako formirana radnička svijest doseže svoju kulminaciju. Nezadovoljni tretmanom od strane kraljevine i kršenjem njihovih osnovnih radničkih i ljudskih prava ljubijski rudari u avgustu 1940. stupaju u generalni štrajk koji će trajati punih 40 dana.

Štrajkačka kuhinja

 U godinama između dva svjetska rata raste i broj domaćih stručnjaka inžinjera i tehničara zaposlenih u rudniku. Mnogi od njih staće na stranu štrajkača. Ipak, najveću podršku ljubijski rudari dobiće od nekog ko s rudarenjem ima malo  veze, od najpoznatijeg ljekara i komuniste prijedorske regije – Mladena Stojanovića, zvanog i Crveni Doktor. Međutim, štrajkom dosegnuti nivo radničkih prava i sloboda ponovo će se ubrzo srozati do dna. Godina 1941. zauvijek je ostala upisana u našoj istoriji po pojavi najvećeg zla koje je svijet ikad vidio: fašizma i nacizma. Hitlerova Njemačka krenula je u obračun s ostatkom svijeta a Kraljevina Jugoslavija takođe je kapitulirala pod navalom ove sile: prvo moralno a onda i vojno. Pakt o pristupanju Jugoslavije silama osovine oboren je 27.marta 1941.godine, već nekoliko dana kasnije, tačnije 6.aprila Njemačka bombarduje Beograd i Jugoslavija kapitulira. Ljubija i najveći dio BiH postaju sastavnim dijelom novoosnovane ustaške Nezavisne Države Hrvatske,  Hitlerovog najvjernijeg saveznika na Balkanu. Ljubija postaje ustaška općina a rudari, ponovo podjarmljeni, kopaju rudu čije je krajnje odredište njemačka vojna i  druga industrija. Ustaška milicija, regrutovana najvećim dijelom iz lokalnog hrvatskog i muslimanskog stanovništva vrši neprestani teror nad rudarima i stanovnicima Ljubije. Međutim, već mjesec dana nakon okupacije na prijedorskoj se regiji formira jak partizanski pokret. Jedan od njihovih prioriteta je i Ljubija budući da su znali koliko je željezna ruda važna za funkcionisanje nacističke mašinerije koju su željeli uništiti. Partizanski odredi i sve veći broj rudara koji im pristupa iz redova sva tri naroda, čine sve da sabotiraju proizvodnju i izvoz rude iz Ljubije. Ti su napadi kulminirali u maju 1942. kada partizani u potpunosti oslobađaju Ljubiju i Prijedor te uspostavljaju proizvodnju prije svega ručnih i avio-bombi za šta su najzaslužniji bili partizanski prvoborac Drago Lukić i inžinjer Mile Ljubičić te metalski radnici i omladinci Džemal Komarević, Josip Kogej, Kasim Balić i drugi. Period slobode u Ljubiji trajao je tada tek 20ak dana, uslijedila je velika neprijateljska ofanziva na Kozaru i ustaše su se vratile u Ljubiju. Ipak, radnici i stanovništvo još su masovnije pristupali partizanskom pokretu, diverzantske operacije partizana i samih radnika unutar rudnika nisu jenjavale pa je Ljubija oslobođena po drugi put, oktobra 1943. godine. U Ljubiji i okolnim selima formirani su tada narodnooslobodilački odbori, partizani su se u Ljubiji zadržali tek toliko da unište rudnička postrojenja i uspore ponovnu eksploataciju rude od strane Njemaca i ustaša. Ljubija je konačno oslobođena septembra 1944.godine, nekoliko mjeseci prije oslobođenja Prijedora i konačne kapitulacije sila osovine. 

Prvih godina po oslobođenju Ljubija, sada jedna od opština u novoformiranoj Federativnoj Narodnoj Republici Jugoslaviji (ubrzo potom Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija) doživljava isprva polagani a od šezdesetih godina sve brži ekonomski procvat. Proizvodnja u rudniku umnožena je i do nekoliko puta, broj radnika iz dana u dan se povećavao, otvarana su nova postrojenja i pogoni i to ne samo u Ljubiji nego i u Omarskoj, Zenici i dalje. Ljubijski rudari i rudarke nekoliko će decenija uživati u plodovima svoje borbe i svog rada: otvaraju se škole,kina, osnivaju kulturna i sportska društva, hoteli, kuglana, pozorište, posjetioci Ljubije slavne su ličnosti iz kulturnog i sportskog života Jugoslavije i Evrope.  Godine 1953. obnovljen je rad 1928.godine osnovanog Radničkog univerziteta. Još 1934. godine osnovana Limena glazba Rudnika Ljubije sedamdesetih godina dostiže svoj vrhunac.

Imenovanje Franje Sojaka počasnim članom Ljubijske rudarske glazbe

Dom kulture Ljubija, nekadašnji izgled

Sportske manifestacije, mali stadion u Gornjoj Ljubiji